Kökeni yüz yıl öncesine dayanan Türkiye’nin Kürt meselesi ağır insani, sosyal, ekonomik ve siyasal bedeller ortaya çıkarmış, süreç içerisinde yalnızca güvenlik meselesi olarak ele alınamayacak kadar derin toplumsal sonuçlar doğurmuştur. On binlerce insanın yaşamını yitirmesi, milyonlarca insanın doğrudan veya dolaylı biçimde çatışmanın etkilerine maruz kalması, kuşaklar boyunca aktarılan travmalar, temel hak ve özgürlüklere yönelik ağır ihlaller gibi hususlar, Kürt meselesinin akla ilk gelen ağır bedelleridir. Bu nedenle silahların susması ve çatışmanın sona ermesi yönünde atılan her adımı, insan hakları perspektifinden desteklenmesi gereken bir gelişme olarak bilmekteyiz.

Bununla birlikte, Kürt meselesinin demokratik ve adil bir şekilde çözümünün ve barışın toplumsallaştırılmasının yalnızca silahlı çatışmanın sonlandırmasıyla sağlanamayacağı açıktır. Dünyanın farklı bölgelerindeki çatışma sonrası deneyimler göstermektedir ki sürdürülebilir bir toplumsal barış; demokratikleşme, hakikatin ortaya çıkarılması, mağdurların tanınması, adaletin tesisi, toplumsal onarımın sağlanması başta olmak üzere pek çok hususla mümkündür.

İlgili kanun bu yönüyle incelendiğinde, önemli bazı eksiklikler içerdiği görülmektedir. Öncelikle kanunda bahsedilen terör ve şiddetin nedenini oluşturan Kürt meselesine atıf yapılmamaktadır. Bu husus, sonraki süreçte Kürtlerin temel insani hakları olan anadili, kültür ve kimliğin tanınması hususunda ciddi endişelere neden olmaktadır. Şiddetin bitmesi, Kürt meselesinden kaynaklı sorunları çözemez. Haklar hukuken ve fiilen  teminat altına alınmadığında savaşların yaygınlaştığı ateş çemberindeki Ortadoğu’da Kürt meselesi her zaman su-i istimale açık bir sorun olmaya devam edecektir.

İlgili kanun kapsamında, çatışmalı süreçten kaynaklı, başta insan hakkı ihlalleri olmak üzere, hakikatin ortaya çıkarılmasına yönelik herhangi bir mekanizma öngörülmemiştir. Oysa onlarca yıldır devam eden çatışmalı süreç boyunca yaşanan ağır hak ihlalleri, zorla kaybetmeler, faili meçhul cinayetler, işkenceler, yerinden edilmeler ve yaşam hakkı ihlalleri konusunda toplumun hakikati bilme ve yüzleşme hakkı bulunmaktadır. İlgili kanun kapsamında, zikredilen hususlara yönelik onarıcı mekanizmalar kurulmalıdır. Eğer bu olmaz ise, Kürt meselesinden kaynaklı ihlaller öfke/kin şeklinde kalplerde kalacak, travmalar iyileşmeyecek, Türk-Kürt kardeşliği vicdanlarda makes bulamayacaktır.

İlgili kanun büyük ölçüde ceza hukuku ve güvenlik perspektifiyle hazırlanmıştır. Oysa benzer dünya örneklerinden de anlaşıldığı gibi, çatışma sonrası dönemler aynı zamanda sosyal, psikolojik ve toplumsal yeniden inşa süreçleridir. Kürt illeri başta olmak üzere, özellikle çatışmadan etkilenen bölgelerde psikososyal destek programlarının geliştirilmesi, toplumsal uyum çalışmalarının yürütülmesi, cezaevinden çıkmış/çıkacak, dağdan inecek örgüt mensuplarının toplumsal yaşama entegrasyonlarının katılımını kolaylaştıracak sosyal politikaların/mekanizmaların oluşturulması gerekmektedir. Bunun için derhal  harekete geçilmeli, bilhassa sivil toplum örgütlerinin de içinde bulunduğu mekanizmalar kurulmalıdır.

Kanunda oluşturulan karar ve izleme mekanizmalarının ağırlıklı olarak devlet/hükümet organlarından (çoğunlukla güvenlik ve yürütme) oluşması, ilgili kanunun kırılgan yönlerinden biridir. İnsan hakları kurumlarının, baroların, akademik çevrelerin, mağdur temsilcilerinin ve sivil toplum örgütlerinin süreçlere etkin katılımını sağlayacak daha çoğulcu ve katılımcı mekanizmaların oluşturulması hem şeffaflık hem de toplumsal güven/kabul açısından önem taşımaktadır. Diğer dünya örneklerinden de anlaşılacağı üzere, barış süreçlerinde “üçüncü göz” niteliğindeki mekanizmaların önemi görmezden gelinemez. İlgi kanun kapsamında yürürlüğe konulacak yönetmelik ve yönergelerde bu tarz izleyici-denetleyici mekanizmalara yer verilmeli, bilhassa sivil toplum örgütlerinin fonksiyonelliğinden yararlanılmalıdır.

Hak İnisiyatifi olarak, Kürt meselesinin çözümü hususunda silahlı çatışma sürecinin sona ermesini ve demokratik çözüm imkanlarının güçlenmesini destekliyoruz. Bununla birlikte, Kürt meselesinin çözümünün ve kalıcı toplumsal barışın yalnızca silahsızlanma ve cezai düzenlemeler üzerinden inşa edilemeyeceğini vurguluyoruz. Zira Kürt meselesi sadece “yasal düzenlemeler” ile çözülemez. Türkiye’de Kürt meselesi temelli kalıcı bir barış, Cumhuriyetin kapsamlı reformlarla demokratikleşmesini, Kürtlerin bir halk olarak haklarının tanınmasını gerektirmektedir.

Bu çerçevede Hak İnisiyatifi olarak, ilgili kanunun Kürt meselesinin çözümü hususunda kalıcı bir çözüme kapı aralaması için aşağıdaki adımların atılmasının önemli olduğunu düşünüyoruz:

• İlgili kanunun yürürlüğe girmesi hususunda oluşturulacak yönetmelik, tüzük ve yönergelerin hak ve özgürlükleri teminat altına alınmasını sağlayacak biçimde genişçe yorumlanabilir düzeyde olması gerekmektedir.
• Çatışmalı süreç boyunca yaşanan insan hakları ihlallerini araştıracak ve mağdurların sürece katılımını sağlayacak mekanizmalar kurulmalıdır.
• Çatışmadan etkilenen Kürt illerinde başta olmak üzere, kapsamlı psikososyal destek programları hayata geçirilmelidir.
• Sürecin izlenmesinde insan hakları örgütleri, akademik kurumlar, meslek örgütleri ve mağdur temsilcileri aktif rol almalıdır.
• Mesele “Kürtleri görünmez kılarak” değil, “güvenlik-şiddet-yasal” denklemin ötesinde bir bakış açısıyla ele alınmalıdır.
• Kürt meselesi Türkiye’nin diğer önemli sorunları ile de yakından ilintilidir. Kürt meselesinin çözümü sürecinde kapsamlı bir demokratikleşme reformuna gidilmelidir. Bilhassa muhalefet üzerindeki baskıların sona erdirilmesi, kayyım uygulamalarına son verilerek yerel yönetimlerin güçlendirilmesi, KHK mağduriyetlerinin giderilmesi gerekmektedir. Milli Dayanışma, Kardeşlik ve Demokrasi Komisyonunun raporunda da yer aldığı gibi, AYM ve AİHM kararları derhal uygulanmalıdır.
• Söz konusu kanunun kendisine dayanak olarak gösterdiği Milli Dayanışma, Kardeşlik ve Demokrasi Komisyonunun neredeyse oy birliğiyle kabul ettiği raporun 7. Bölümünde bahsedilen önerilerin bu yasada dikkate alınmaması büyük bir eksikliktir. Bu konuları ele alacak diğer yasaların ivedilikle çıkarılması gerekmektedir.
• Yürürlükteki Terörle Mücadele Kanunu (TMK), “terör” tanımını çok geniş bir şekilde yorumlayacak ifadeler barındırmaktadır. Söz konusu yasadan faydalanacak olanlar için yeni davaların açılması ihtimali ve nihayetinde bu düzenlemeyle istenen amacın mevcut TMK ile varılamayacağı bilinmelidir.
• Süreç, Kürtlerin uzun yıllar boyunca maruz kaldıkları inkar, ayrımcılık ve hak ihlallerinin tanınmasını; zedelenen toplumsal aidiyet ve eşitlik duygusunun adalet temelinde onarılmasını esas alan bir yaklaşımla yürütülmelidir.

Hak İnisiyatifi Derneği olarak, Kürt meselesinin demokratik ve adil bir şekilde çözümü için, Kürtlerin insani ve demokratik haklarının tanınması (anadili ve Kürt kimliği başta olmak üzere), adaletin sağlanması ve toplumsal barışın kalıcılaşmasını sağlayacak adımlar atılmalıdır. İnsani, İslami ve vicdani bir Türk-Kürt kardeşliğinin sadece çatışmanın sonlanması üzerinden değil, hak, adalet ve demokratikleşme perspektifi üzerinden inşa edileceğini savunuyoruz.