Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin (AİHM) Demirtaş/Türkiye (No. 2) ve Demirhan ve Diğerleri/Türkiye kararlarının Büyük Daire’ye gönderilmesi taleplerinin reddedilmesiyle birlikte, bu kararlar artık kesinleşmiştir.
Bu aşamadan sonra Türkiye Cumhuriyeti’nin, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin (AİHS) 46. maddesi uyarınca bu kararları derhal ve eksiksiz biçimde uygulama yükümlülüğü bulunmaktadır.

Demirtaş Kararında: Haksız Tutukluluğun Sona Erdirilmesi Gereklidir

AİHM, Demirtaş kararında Kobani davasında tutukluluğun makul sürede yargılanma hakkını ihlal ettiğini, ayrıca tutuklamanın adil yargilanma hakkı kapsamında AİHS 5/1-3-4 ve siyasi saiklerle hakların kısıtlanması 18. madde kapsamında gerçekleştirildiğini tespit etmiştir.
Kararın kesinleşmiş olması, Selahattin Demirtaş’ın derhal serbest bırakılması gerektiği anlamına gelmektedir.
Bu yükümlülüğün yerine getirilmemesi, sadece bireysel özgürlük hakkının değil, hukukun üstünlüğü ilkesinin de ağır biçimde ihlali sonucunu doğurur.

Demirhan ve Diğerleri Kararında: “Kanunsuz Ceza Olmaz” İlkesinin İhlali

AİHM, Demirhan ve Diğerleri/Türkiye kararında, aynen Yalçınkaya ilke kararında da belirtildiği üzere 2016 sonrasında uygulanan bazı cezaların kanunî dayanaklardan yoksun biçimde verildiğini, dolayısıyla AİHS’in 7. maddesi anlamında “kanunsuz ceza olmaz” (nullum crimen, nulla poena sine lege) ilkesinin ihlal edildiğini tespit etmiştir.
Bu karar, yalnızca başvuranlar bakımından değil, aynı hukuksal zeminde yargılanan tüm kişiler açısından emsal niteliktedir.
Dolayısıyla, bu kişiler hakkında yürütülen davalarda beraat kararları verilmesi, hukuk devleti ilkesinin gereğidir.

Tazminat ve Telafi Yükümlülüğü

Haksız tutukluluk, uzun yargılama ve kanunsuz cezalandırma nedeniyle mağdur olan kişilere, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihatları uyarınca etkin tazminat ödenmesi gerekmektedir.
Bu tazminatlar sadece bireysel telafi aracı değil, aynı zamanda benzer ihlallerin tekrarını önlemeye yönelik yapısal bir yükümlülük niteliğindedir.
Mağdurların bir kısmının işlerini kaybetmiş olmaları, bu tazminatların kapsamlı biçimde değerlendirilmesini zorunlu kılmaktadır.

Kararların Uygulanmamasının Sonuçları

AİHM kararlarının uygulanmaması, hem uluslararası yükümlülüklerin ihlali hem de Avrupa Konseyi üyeliği çerçevesinde yaptırım riskleri doğurabilir.
Bunun yanında, hukukun üstünlüğüne olan güvenin zedelenmesi, toplum ile devlet arasındaki güven bağlarını da zayıflatacaktır.
Bu nedenle, gecikmeksizin hukuka uygun adımların atılması, hem bireysel mağduriyetlerin giderilmesi hem de ülkemizin hukuk karnesinin iyileştirilmesi bakımından zorunludur.

Hak İnisiyatifi Derneği olarak, Türkiye’nin taraf olduğu sözleşmelerden doğan yükümlülükleri yerine getirmesini,
AİHM kararlarının tam ve gecikmeksizin uygulanmasını, mağdurların özgürlüklerinin iade edilmesini ve uğradıkları zararların tazmin edilmesini insan haklarının ve adaletin gereği olarak talep ediyoruz.

Silav û rêzên me! Em jî hêvîdar in ku her bijî aşîtî!

(Selam ve saygılarımızla! Biz de umut ediyoruz ki yaşasın barış!)

Sayın Başkan, değerli hazirun,

Hak İnisiyatifi Derneği’ni temsilen sizleri sevgiyle selamlar,saygılarımı iletirim; bu çağrıya kulak verdiğiniz, bu tarihi komisyon sürecini Meclis çatısı altında toplumsal katılımla yürütmeye niyet ettiğiniz için teşekkür ediyoruz.

Bu ülkenin en yakıcı ve en çok can yakan meselesi olan Kürt meselesinin çözümü için birlikte gösterdiğiniz bu irade, gelecek nesillerin kardeşçe yaşayabileceği bir Türkiye için umut vericidir. Ancak bu umut, aynı zamanda derin bir acının içinden konuşmaktır. Çünkü on yıllardır bu topraklardaannelerin gözyaşı, mezarlıkların susmayan dili, yas tutamayan kalabalıklar var. “Dağlar, insanlar ve hatta ölüm bile yorulduysa… şimdi en güzel şiir barıştır” demektedir Yaşar Kemal. Umudumuz odur ki, artık bu şiirin yazılabileceği zamandayız.

Biz bu derneği, sadece başörtüsü yasağına karşı çıkan değil, Kürt meselesini de kendi dertlerinden bilen insanlarla kurduk. Roboski’de nöbet tuttuk, hendek yıkıntılarında hak ihlallerini raporladık, sonuncusu Diyarbakır’da olmak üzere üç kez Kürt Forumu topladık. Yalnızca silahların değil, kalıpların ve kalıplaşmış zihinlerin de değişimini gerektiren süreçte görüşlerimizi ifade ederken, öncelikle şu hususları belirtmek isteriz:

.​• Komisyon çalışmalarında kendi dilinde konuşmak isteyen barış annesinin konuşturulmamasını, sürecin daha başında anadil onurunun görmezden gelindiğinin göstergesiolarak gördüğümüzü bildirmek isteriz.

​• Türk-Kürt-Arap kardeşliği gibi sınırlı söylemler, diğer halkları dışlamakta, Çerkes, Alevi, Boşnak, Süryani, Ermeni gibi çok sayıda topluluğun kendini dışarda hissetmesine neden olmakta, bu kesimleri sürece yabancılaştırmaktadır. Bütün kesimlerin sürece dahil olacağı bir dil kullanımının, sürecin başarısı için hayati önemde olacağını hatırlatmak isteriz.

​• Bu sürecin yalnızca silahlı çatışmanın bitmesine değil, toplumun bir arada yaşayabileceği onurlu ve eşit bir gelecek kurmaya yönelmesi gerekir. Bu itibarla haklarının ihlal edildiğini düşünen ve giderek büyüyen kesimlerin güvenini kazanacak tedbirlerin zaman geçirilmeden atılması gerekiyor.

           •​ 2013 sürecinin çöküşüyle yerle bir olan Sur, Cizre, Şırnak ve yitirilen canlar hâlâ hafızadadır. Bu nedenle yeni sürece destek çok yüksek olmasına rağmen tereddütlerin yoğun olmasını dikkate alan, bu tereddütleri giderecek tutum içinde olunması gerektiğini ve toplum olarak aynı hatalara tahammülümüzün kalmadığını hatırlatmak isteriz.

​• Son olarak, Türkiye’nin Suriye’deki gelişmelere karşı barışı teşvik edecek politikaların yanında olmasının süreci destekleyeceği, aksi durumda sürece zarar vereceği ve halklar arasında kalıcı güvensizlik yaratacağını hatırlatmak isteriz.

SİYASET: ÇÖZÜMÜN ADRESİDİR.

Türkiye Kürt meselesini ilk kez tartışmıyor; ancak son olmasını umut ediyoruz. Yaklaşık bir asırdır süregelen bu mesele, her dönem başka biçimlerde gündeme gelmiştir.Bugün bu meseleyi farklı kılan şey, dünyanın ve ülkenin yaşadığı baş döndürücü değişimlerin ortasında artık “inkâr edilemeyen bir gerçek” haline gelmiş olmasıdır.

Artık mesele Kürtlerin varlığı değil, birlikte nasıl yaşayacağımızdır. Güvenlik, ayrılıkçılık, terör gibi kavramlar bu gerçeği açıklamaya yetmiyor. Sorun; aidiyet, eşitlik, yurttaşlık, temsil ve adalet meselesidir.

Kürt meselesi, eğitimden kent yaşamına, yerel yönetimlerden dijital alana dek her yere sinmiş durumdadır. Bu toplumsallaşma, çözümün de yalnızca teknik değil; siyasal, kültürel ve vicdani düzeyde gerçekleşmesi gerektiğini göstermektedir.

Her başarısızlık, çözümün adresinin ne olmadığını gösterdi. Her bastırma girişimi, hafızayı büyüttü. Her inkâr, direnişi besledi. Ve artık açıkça söylemek gerekir: Çözümün tek adresi siyasettir.

Ama siyaseti çözüm adresi olarak göstermek, onun kolay olduğunu söylemek değildir. Aksine, siyaset; müzakere, karşılıklı tanıma ve rahatsız edici gerçeklerle yüzleşme cesareti ister.

Siyaset aynı zamanda eylem ve icraat gerektirir. Geçtiğimiz dönemde aşikâr bir konu vardır: inkâr direnişi beslemiş, baskı hafızayı büyütmüştür. Artık acı çekmek yerine konuşmak, talepte bulunmak ve harekete geçmek gerekir. Bu ise Kürt meselesini yeniden siyasal zemine oturtmak, onu inkârın değil müzakerenin konusu haline getirmek demektir.

Geçtiğimiz yıllar bize gösterdi ki Türkiye’nin gelecekteki istikrarı, farklılıkları inkar etmekte değil; onlarla birlikte yaşamayı öğrenmektedir. Asıl zorluk, bir Kürt meselesinin olup olmadığı değil; bir ‘ortak ulusal varlık’ olarak bu gerçekle yüzleşmeye cesaret edilip edilmeyeceğidir. Bu yüzden diyoruz ki: çözümün adresi siyaset olmaya devam ediyor. Ne diplomasi, ne güç, ne propaganda… sadece siyaset. Hem gerçekçilik hem de hayal gücü gerektiren, çoğu zaman sinir bozucu ama yegâne seçenek olan ‘birlikte yaşama sanatı’dır. Güvenlik politika yanılsamalarını bırakıp siyasetin ve demokrasinin cesaretini yeniden keşfetme zamanıdır.

Bu itibarla daha spesifik önerilerimiz şunlardır:

1. Bu ülkede ölüm, hücrede değil, kendi evinde şefkatle karşılanmalıdır.

Cezaevlerinde ölüme terk edilen hasta ve yaşlı mahpusların zaten meri hukuka göre faydalanmaları gereken infaz düzenlemelerinin bir an önce uygulanması gerekiyor. İnfaz düzenlemesindeki ayrımcılıklar nedeniyle uzun yıllar haklarına ulaşamayan hasta ve yaşlı tutuklulara yönelik ayrımcı uygulamanın kaldırılması, sürece güveni de arttıracaktır. Barış, önce cezaevi hücrelerinin kapısından başlamalıdır; bunun bir lütuf değil, geç kalmış bir borçolduğunu hatırlamalıyız.

2. Eşitlikçi bir İnfaz Yasası çıkarılmalı, uygulamadaki keyfilikler önlenmelidir.

Siyasi mahpuslara yönelik ayrımcılık, yalnızca bireye değil temsil ettiği kimliğe yöneliktir. Siyasi mahpuslara yönelik ayrımcı uygulamalar nedeniyle geçmişte Covid  dönemindeşiddet kullanmış mahkumlar bile denetimli serbestlikten faydalanarak erken tahliye olurken, siyasi mahpuslar ve hatta hükmü kesinleşmemiş tutuklu olarak yargılananlar bu düzenlemeden faydalanamamıştı.

Yine ayrımcı uygulamalar nedeniyle umut hakkı çerçevesinde AİHM kararlarını uygulamakta sıkıntı çekmekteyiz. Kısaca siyasi mahpuslara ayrımcı uygulamaya sebep olan düzenlemeler kaldırılmalıdır.

Mevzuatta görünürde ayrımcılık olmasa da Cezaevi İdare ve Gözlem Kurulları eliyle keyfi şekilde ayrımcılık uygulanmaktadır. Bu durum Anayasa’nın eşitlik ilkesine aykırıdır. Bu ayrımcılığı ortadan kaldıracak adımlar atılmalı, infaz uygulamalarında idari kurulların inisiyatif kullanmasının önüne geçilmelidir.

Bir infaz düzenlemesi ile ayrımsız tüm siyasi suçluların özgürlüklerine kavuşmaları toplumun beklentisidir ve bunun sağlanması halinde barış sürecine olan inanç pekişecektir. Anayasamızın eşitlik ilkesine ve suçların ve cezaların şahsiliği gibi binlerce yıllık bir ilkeye aykırı olan ayrımcı öneriler, bir nevi komisyonunuza çizilen sınırlar dikkate alınmadan, ayrımsız bir infaz düzenlemesi sağlanmalı ve düzenlemede idari kurullara bir inisiyatif tanınmamalıdır.

3. Anayasa, halkların ortak sözleşmesidir; bütün farklılıkları kapsamalıdır.

Yeni anayasa yalnızca teknik değil, tarihsel bir yüzleşmedir. Çoğulculuğun tanındığı, saygı gösterildiği bir iklimde bunu yok sayan ve Türkiye’nin zengin çeşitliliğini de göz ardı eden/bastıran vatandaşlık tanımı yerine vatandaşların etnik kökenine referans vermeyen, kısaca anayasal vatandaşlık ilkesine dayanması gerektiğini belirtiriz. Ayrıca yerel yönetimlerin güçlendirilmesini sağlayacak ve yine anadilinde eğitimin güvenceye alınacağı anayasal değişikliklerin de gündemde olması gerektiğini vurgulamak isteriz.

4. Adalet mülkün temelidir, hukuk devleti ilkelerinin işler hale getirilmesi gerekir.

Son günlerde oldukça sık karşılaştığımız Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) ve Anayasa Mahkemesi kararlarının uygulanmaması hukuksuzluktur. Hemen aklımıza gelen Selahaddin Demirtaş, Figen Yüksekdağ, Osman Kavala gibi bireysel hak ihlalini ilgilendiren kararların uygulanmamasına ilave olarak on binleri ilgilendirdiği bizzat AİHM tarafından ifade edilen KHK’lı öğretmen Yüksel Yalçınkaya kararının uygulanmamasında gördüğümüz inatçı hukuksuzluklar barışa duyulan güveni zedelemektedir.

Ayrıca Birleşmiş Milletler insan hakları mekanizmalarının müebbet ceza alan harp okulu öğrencileri ve Akın Öztürk ile ilgili olarak verdikleri keyfi tutukluluk kararlarının da iç hukukta hiç dikkate alınmamış olmasının Türkiye’deki yargı mekanizmalarına yaygın güvensizliği beslediği uyarısını yapmak isteriz.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Mekanizmaları ve Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) kararlarına da konu olduğu şekilde OHAL KHK’ları ile ihraçlar, hukuka aykırıdır, OHAL dönemi ve devamındaki tutuklamalar keyfidir. OHAL KHK’ları ve halen devam eden OHAL uygulamaları ülkemizin beyin kanamasıdır. KHK’larla ve bir mahkeme kararına dayanmaksızın idari tasarruflarla görevlerinden çıkarılan vatandaşların mağduriyetleri giderilmelidir.

Bu itibarla hukuku tanımayan sistem, ne barışa tanıklık edebilir ne ona sahiplik yapabilir.

5. Barış, yalnızca silahların susması ile sağlanamaz,  ifadeözgürlüğü üzerindeki baskıların da kalkması gerekir.

Konuşanı cezalandıran bir sistemde barış olmaz; yalnızca korku olur. Basın özgürlüğü, ifade özgürlüğü ve örgütlenme hakkı bu sürecin taşıyıcı sütunlarıdır. O sütunlar yıkılırsa, barış yerle bir olur.

Her ne kadar resmi olarak Türkiye’de Olağanüstü Hal kalkmış olsa da de facto olarak pek çok sınırlarla karşılaşıyoruz. Toplanma ve gösteri yapma izni pek çok şehirde OHAL dönemini andıran şekilde hemen yasaklanıyor, valinin 15 günlük yasaklama hakkını her 15 gün bitince uzatmasında olduğu gibi. Yine gösterilerde uygulanan polis şiddeti ve yaygın gözaltılar bu çerçevede uzak durulması gereken uygulamalardır.

6. Anadili üzerindeki yasak, şabloncu bir zihniyet meselesidir.

Dil, insanın yurdudur. Devlet bu yurda yıllarca sınır çizdi, bazen yasakladı, büyük travmalara yol açtı. Bazıları ortadan kalkmış bazıları ortadan kalkmak üzere olan dillerin anadili olarak bulunduğu coğrafyamızda anadili olarak sadece Türkçe’nin okutulup öğretileceği maddesi toplumun zenginliği ve çoğulculuğunu sınırladı. Artık o sınır Anayasa’nın 42. maddesinden silinmelidir. Devlet, vatandaşına onun anadilinde seslendiği gün; barış ilk kez doğru bir şekilde duyulur.

Bu hususta ilahi mesaj Rum Suresi 22. Ayette; “Yine göklerin ve yerin yaratılışı ile dillerinizin ve renklerinizin farklı oluşu da O’nun âyetlerindendir. Şüphesiz ki bunda bilenler için nice ibretler vardır.” Demektedir. Bu hususu vurgulamakta ve farklı dillerin Allah’a ait bir iz olarak belirtmektedir. Bu sebeple tüm farklı dillere ilahi bir ayet olarak hürmet edilmesi gerekir.

Tüm farklı kimliklerin devlet tarafından açıkça kabul edilmesi ve yasal korumaya alınması gerekir. Kürtçe hâlâ okulda yok, sanatı sokakta riskli, tiyatroda engelli. Bu halkın kültürü, bu ülkenin gerçeğidir. Eğitim sistemi farklılıkları bastırmak için değil, görünür kılmak için düzenlenmelidir.

7. Kalıcı barışın tesisi için TMK (Terörle Mücadele Kanunu) kaldırılmalıdır.

Terörle Mücadele Kanunu’nun terörü şiddet ile sınırlamamasısonucu son derece sıradan hususların terör ile yargılanmaya bahane olabildiği ve bu nedenle sayıları milyonları bulan davaların açılması nedeniyle öncelikle vatandaşların hak ihlaline uğradığı; yargı ve güvenlik bürokrasisinin bu konularda aşırı meşgul olması nedeniyle toplumu gerçekten tehdit eden gerçek suçlara zaman ayıramamasından dolayı,yaygın şiddete maruz kalan bir toplum gerçeğiyle karşılaşıyoruz. Bu nedenle bir başka cinayete karışan zanlının onlarca başka suç kapsamında aranmakta olduğu çok sıradan haberlerden olmuştur.

Yine Ceza Kanununda bulunmayan “irtibat ve iltisak” gibi tabirlerin, “Bank Asya’da hesabı olmak”, “sohbete katılmak”, “çocuklarını bazı okullara göndermiş olmak”,.. gibi sıradan, olayların vuku bulduğu zaman suç oluşturmayan hususlar nedeniyle, yüzbinlerce insanın “terör” örgütü ile iltisaklıolduğu ileri sürülerek yargılanmalarına sebep olması, çeşitli ceza davalarına konu olması ve idari cezalar almasının da hukuksuzlukları doğurduğunu hatırlatmak isteriz.

Barışçıl taleplerin suç kapsamına alındığı bir ülkede barış değil, suskunluk olur. Bu itibarla TMK ya kaldırılmalı ya da gerekli değişiklikler yapılmalı ve adaleti önceleyen bir ceza hukukuna geçilmelidir.

8. Silah bırakmış kişilerin entegrasyonu için gerekli düzenlemeler yapılmalıdır.

Silah bırakmış kişilerin topluma dönüşü, yalnızca teknik değil, ruhsal bir meseledir. Bu kişilere yönelik toplumsal rehabilitasyon programları STK’larla birlikte geliştirilmelidir. Barış, toplumsallaşmadan kurumsallaşamaz.

9. Seçilmişlere kayyım atanması seçme ve seçilme hakkının açık ihlalidir.

Halkın iradesine saygı duyulmadıkça hiçbir demokrasi söylemi inandırıcı olamaz. Olağanüstü Hal Döneminde çıkarılan bir düzenleme ile daha suçun oluştuğuna yönelik iddianame bile hazırlanmadan seçilmiş belediye başkanları görevden alınabiliyor yerine vali veya kaymakam gibi kamu görevlileri kayyım atanabiliyor. Bu itibarla OHAL düzenlemeleri ve uygulamalarına son vermek, kayyımların yerine, seçilmişleri görevlerine iade etmek gerekir.

10. Sürecin olumlu ilerlemesi için acilen yasal güvencelerin sağlanması gerekmektedir.

Geçmişteki barış süreçlerine katkı sunmuş kişi ve kurumların uğradığı yaptırımlar hâlâ hafızadadır. Aynı korkuyla süreci yürütemeyiz. Tüm aktörler yasal güvenceyle korunmalıdır.

11. Kalıcı bir barış için geçmişteki hatalarla yüzleşmek gerekir.

Şeyh Said, Seyit Rıza, Said-i Nursi gibi isimlerin mezarları bile yok. Bir halkın hafızasını tanımadan onunla barış yapılamaz. Bu isimlere iade-i itibar sağlanmalı, devlet kayıtlarına bakılarak mezar yerleri tespit edilmeli ve kamuoyu bilgisine sunulmalıdır.

12. Barış hakkı yalnızca bir siyasal tercih değil, doğuştan gelen bir insan hakkıdır.

Biz önce insan haklarını savunuyoruz ve insan haklarınıniçinde barış, temel bir sütundur. Bu süreçte atılacak her adımı izlemeye, desteklemeye ve gerektiğinde uyarmaya devam edeceğiz.

13. Suriye politikası bu süreçte hayati önem taşımaktadır.

Suriye’deki Kürtlere yönelik düşmanlık, içerideki süreci zehirlemektedir. Aynı halkı içeride tanıyıp dışarıda tehdit ilan etmek çifte standarttır. Barış tutarlılık ister.

Türkiye’nin Suriye’deki Kürtlere yönelik politikası yalnızca stratejik bir hata değil, barış sürecini doğrudan zehirleyen bir çelişkidir. Suriye’deki Kürtlerin özerklik taleplerine karşı çıkmak değil, bu talepleri anlamak ve saygı göstermek gerekir. İçte barış isteyen dışta savaş dilini bırakmalıdır.

14. Farklı kimlikleri tehlike olarak kabul eden resmi tarih anlayışı düzeltilmelidir.

Kürtlerin, Arapların, Çerkezlerin farklı kimliklerini tehlike olarak gören ve inkar eden eğitim politikalarından vazgeçilmelidir. Kürtleri şaki, eşkıya ve hain olarak gören resmi tarih anlayışı terk edilmelidir. Türkiye’deki eğitim maalesef devletin önemli bir ideolojik aygıtı hükmündedir. Farklı kültürlere ve dillere müsamaha gösteren bir eğitim anlayışımız yoktur. Kürtler başta olmak üzere, Anadolu’daki diğer halkların ve inanç topluluklarının kültür ve değerleri eğitim müfredatına dahil edilmelidir. Kürtlerin Mem u Zindestanı neden devlet tiyatrolarında Kürtçe sahnelenmesin? Kültür ve Turizm Bakanlığı neden Kürt sinemasını destekleyip, Kürtçe konserler düzenlemesin? Amedspor niçin ülkenin dört büyük takımı ile karşılıklı olarak dostluk ve kardeşlik maçları yapmasın?

Saygıdeğer üyeler,

Anadolu’yu barış ve esenlik yurdu yapmak, her türlü farklı kimliğin kendini özgürce ifade ettiği ve onur içinde yaşadığı bir vatana dönüştürmek hepimizin torunlarımıza borcudur. Türkiye Cumhuriyeti Devleti, Türklerin, Kürtlerin, Arapların, Çerkezlerin ve eşit yurttaşlık temelinde tüm vatandaşların “devleti”  olmalıdır. Bu ise tüm farklılıkları zenginlik olarak kabul eden, şeffaf, denetlenebilir, demokratik bir hukuk devletini hep birlikte inşa etmemiz ile mümkün olacaktır

Teşekkür ederiz.

Hak İnisiyatifi Derneği

“Beyaz Toros” ifadesi, Türkiye’nin yakın siyasi tarihinde binlerce insanın gözaltında kaybolduğu, faili meçhul cinayetlerin ve hukuk dışı infazların sembolü haline gelmiştir. Bu araçlar, özellikle 1990’lı yıllarda Güneydoğu Anadolu’da yoğun biçimde kullanılmış; devlet içindeki yasa dışı yapılar tarafından yürütülen operasyonların, kayıpların ve korku atmosferinin bir simgesi olmuştur.

Dolayısıyla, bu sembolün ticari bir ürün haline getirilmesi, sadece toplumsal vicdanı değil, aynı zamanda adalet duygusunu da zedelemektedir. Bu tür girişimler, geçmişte yaşanan ağır insan hakları ihlallerini sıradanlaştırmakta ve mağdur ailelerin acılarını yeniden canlandırmaktadır.

Hak İnisiyatifi olarak hatırlatıyoruz:

Faili meçhul cinayetler, devletin hesap vermesi gereken en ağır insan hakları ihlallerindendir.

Bu semboller üzerinden yapılan her türlü ticari faaliyet, “suçu ve suçluyu övme” (TCK m.215), “nefret ve ayrımcılık” (TCK m.122) ve “halkı kin ve düşmanlığa tahrik veya aşağılama” (TCK m.216) suçlarını gündeme getirebilir.

Trendyol, Hepsiburada ve ilgili firmalar bu sorumluluktan muaf değildir.

Bu vesileyle, tüm çevrimiçi satış platformlarını ve markaları toplumsal hafızaya, mağdur ailelerin acılarına ve insan haklarına saygı göstermeye davet ediyoruz.
Ayrıca, yetkili mercileri bu konuda etkili bir soruşturma yürütmeye, benzer vakaların tekrar yaşanmaması için caydırıcı adımlar atmaya çağırıyoruz.

Geçmişle yüzleşmek; adalet, barış ve toplumsal onurun tesisinin ön şartıdır.
“Beyaz Toros” bir ürün değil, bir insanlık ayıbının sembolüdür. Bu ayıbın yeniden pazarlanmasına sessiz kalmak, insanlık onuruna karşı işlenmiş yeni bir suçtur.

Fatma BOSTAN ÜNSAL
Hak İnisiyatifi Derneği Genel Başkanı

KÜRT MESELESİNİN İNSAN HAKLARI VE ADALET TEMELLİ ÇÖZÜMÜNE YÖNELİK ÇALIŞTAY SONUÇ BİLDİRGESİ

1. Devletten/Hükümetten Beklentiler

• Kürt meselesinin çözümüne dair başlatılan sürecin “yasal güvence” altına alınması, barışın bir daha kesintiye uğramayacağı bir toplumsal mutabakat zemininin oluşturulması.
• TMK’nın (Terörle Mücadele Kanunu), cebir ve şiddet içermeyen söylem ve eylemlerin terör sayılamayacağı hususu göz önünde bulundurularak, AB standartlarında yeniden düzenlenmesi.
• Anadilinde eğitimin anayasal güvenceye alınması, sadece Kürtler için değil ülkedeki tüm halklar için anadilinde eğitimin bir hak olarak tanınması.

• Kürtçenin resmi dil olarak tanınması, kamusal alanda ve yerel yönetimlerde kullanımı için anayasal düzenleme yapılması.
• Türkçeleştirilmiş köy, şehir ve coğrafi yer adlarının Kürtçe orijinalleri ile değiştirilmesi.
• Vatandaşlık tanımının etnik temelli değil, eşit yurttaşlık temelinde yeniden yapılması.
• Devletin “Terörsüz Türkiye” gibi dışlayıcı ve kriminalize edici söylemlerden vazgeçmesi; barışçıl sürecin meşruiyetini tanıyan çoğulcu bir dilin benimsenmesi.
• Yerel yönetimlere kayyum atanması ile ilgili yasal düzenlemelerin iptal edilmesi. Kayyum politikalarına son verilerek, yerel yönetimlerin halk iradesiyle şekillenmesi ve seçilmiş temsilcilerin görevden alınmasına dönük antidemokratik uygulamaların kaldırılması.
• Dağdaki ve yurtdışındaki örgüt mensuplarının geri dönüşlerinin sağlanarak, topluma entegrasyonuna dair kapsamlı bir düzenleme ve toplumsal destek mekanizmasının oluşturulması.
• Köy koruculuğu sisteminin kaldırılması. Korucuların toplum yararına hizmet sunan kamu kurumlarında istihdamlarının sağlanması.
• Mahmur Kampındaki göçmenlerin vatandaşlık ve statü sorunu yaşamadan geri dönüşlerini mümkün kılacak yasal düzenlemelerin yapılması.
• Köy boşaltmalarının ve zorla yerinden etmelerin araştırılması için bir “Hakikat Komisyonu” kurulması, yerinden edilenlerin maddi-manevi kayıplarının yeniden tespit edilerek zararlarının tazmin edilmesi.
• Ekonomik kalkınma politikalarında pozitif ayrımcılık ilkesinin işletilmesi. Özellikle Kürt illerinde üretime dayalı kooperatif modellerinin desteklenmesi.
• Eğitim, sağlık ve sosyal hizmetlerde bölgesel eşitsizliklerin giderilmesi.
• Kürtler için tarihsel birer figür olan kişilerin (örneğin Seyyid Rıza, Şeyh Said, Said Nursi) mezar yerlerinin açıklanması.
• Kültürel haklara dönük yasaklayıcı uygulamaların son bulması. Kürt tarihine ilişkin anlatıların eğitim müfredatına ve kamuya açık tartışmalara dahil edilmesi. Kürtlere yönelik dışlayıcı olan resmi tarih tezinden vazgeçilmesi. Bu kapsamda Kürt halkının varlığını inkar eden, asimilasyonu meşrulaştıran tüm akademik tezlerin, yayınların ve resmi belgelerin tekzip edilmesi.
• Sürece resmi bir isim verilmesi; bu isimle birlikte TBMM bünyesinde bir “komisyon” kurulması. Komisyonun “yasa” ile kurulması.
• Geçmişte yürütülen Küçük Millet Meclisi benzeri kolektif yapıların yeniden kurulması. Bu yapılar gözetiminde barış sürecinin yürütülmesi.
• Sosyal medyada artan ırkçı ve ayrımcı içeriklere karşı bir “Nefret Söylemini İzleme ve Araştırma Ağı” kurulması, bu ağın kamu otoriteleriyle birlikte çalışması.
• Tribün liderleri, kültürel aktörler, medya ve sanat alanında faaliyet yürüten kişi ve kurumların barış sürecine aktif bir şekilde katılımlarının teşvik edilmesi.
• Örgütle irtibatlı, iltisaklı gibi muğlak kavramlarla KHK ile kamu görevinden atılan kişilerin görevlerine dönüşlerinin sağlanması.
• Barış Akademisyenlerinin görevlerine dönüşlerinin sağlanması
• Haklarında AİHM tarafından ihlal kararları bulunan Selahattin Demirtaş, Osman Kavala gibi kişilerin derhal serbest bırakılması.
• Sivil toplum örgütlerinin aktif bir şekilde barış ve silahsızlanma sürecine katılımlarının sağlanması. Mecliste kurulacak komisyonda sivil toplum örgütlerinin dahil edilmesi.
• Kürt Meselesinin çözümünde yer alan sivil aktörlerin yasal güvenceye alınması.

2. Örgütten Beklentiler

• Şiddetin tamamen terk edilmesi, silahların bırakılması ve bu sürecin şeffaf bir şekilde kamuoyuna açık yürütülmesi.
• Örgüt mensuplarının topluma entegrasyonu için örgüt tarafından da destekleyici adımlar atılması.
• Çocuk yaşta örgüte katılmış bireylerin durumuna özel bir hassasiyet gösterilmesi, bu kişilerin rehabilitasyonu için işbirliği yapılması.
• Diyarbakır anneleri gibi kayıp yakını eylemlerinin kriminalize edilmemesi, bu ailelerin çocuklarına ilişkin şeffaf bilgilendirme yapılması.
• Sivil alanla bağ kurma ve taleplerin meşru bir zemin üzerinden kamuoyuna sunulması.
• Demokratik çözüm süreçlerine ve sivil toplumla kurulan ilişkilere zarar veren eylemlerden kaçınılması.
• Sürece dahil olan diğer aktörlerle açık, saygılı ve barışçıl bir diyalogun sürdürülmesi.

3. Hak İnisiyatifi Olarak Yaptıklarımız

• Sürece dair geçmiş yıllarda yapılan tüm çözüm ve barış girişimlerini izledik, analiz ettik ve bu deneyimlerden beslenen bir perspektif geliştirdik.
• Barış dilinin güçlenmesi için çeşitli kurumlarla lobi faaliyeti yürüttük, yerel ve ulusal aktörlerle temasa geçtik.
• Şiddetsizlik ilkesini esas alan açıklamalar, ziyaretler ve raporlamalar yaparak kamuoyu oluşturduk.
• Sivil toplum ağlarıyla iletişimde kalarak demokratik siyaset alanının genişlemesi yönünde katkı sunduk.

4. Hak İnisiyatifi Olarak Yapacaklarımız

• Kürt meselesinin çözümüne dair toplumsal hafızayı güçlendirmek amacıyla panel, forum, belgesel ve kamu spotları düzenleyeceğiz.
• Kadın ve gençlik örgütleriyle ortak kampanyalar geliştirerek barışın toplumsallaşmasına katkı sunacağız.
• Yerel inisiyatiflerle işbirlikleri geliştirip, barış dilinin güçlenmesi için kamuoyuna yönelik görünürlük çalışmaları yapacağız.
• Sürece dair sözü olan tüm kişi ve kurumlarla düzenli iletişim ve ortaklaşma zeminleri yaratacağız.

Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde kabul edilen ve Din İşleri Yüksek Kurulu’nun onayını almayan Kur’an meallerinin toplatılıp imha edilmesini öngören yeni düzenleme; düşünce, inanç ve ifade özgürlükleri açısından ciddi bir tehdit oluşturmaktadır.

Oysa Anayasa Mahkemesi, 7 Aralık 2023 tarihli kararıyla, 703 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile Diyanet İşleri Başkanlığı’na verilen “İslam dininin temel niteliklerine aykırı” bulunan meallerin basımının, yayımının, dağıtımının ve erişiminin engellenmesine ilişkin yetkiyi iptal etmişti. Bu iptal, din ve vicdan özgürlüğünün devlet müdahalesinden bağımsız bir alan olarak korunması gerektiği ilkesinin açık bir ifadesidir.

Yeni düzenleme, AYM kararını yok sayarak aynı müdahaleyi bu kez yasama eliyle yeniden hayata geçirmeyi hedeflemektedir. Bu durum, yalnızca anayasal denetim mekanizmalarına meydan okumakla kalmamakta; aynı zamanda hukuk devleti ilkesini ve kuvvetler ayrılığını zedelemektedir.

Devletin dini metinlerin yorumları üzerindeki denetleyici ve tasfiyeci yaklaşımı, İslam düşüncesinde tarih boyunca var olan çoğulculuğu görmezden gelmekte; tekçi bir dini anlayışı kurumsallaştırma riskini taşımaktadır. Oysa din, devletin kontrolü altına alındığında; vicdanları harekete geçiren, toplumu uyandıran asli niteliğini yitirir.

Bu mesele yalnızca bir insan hakları ihlali değil; aynı zamanda devletin sivil alan üzerindeki tahakkümünü genişletme çabasıdır. Sivil alana ait olan dini düşünce ve ifade özgürlüğü, iktidarın ideolojik sınırlarına sıkıştırılamaz.

Hak İnisiyatifi olarak, bu özgürlük karşıtı yasal düzenlemenin derhal geri çekilmesini; dini metinlerin yorumlanmasında çoğulculuğun, özgür tartışma ortamının ve hukuk devleti ilkelerinin korunmasını talep ediyoruz. Tüm toplumu, vicdan özgürlüğüne ve sivil alanın özerkliğine sahip çıkmaya çağırıyoruz.

PKK’nin silahlı mücadeleyi sonlandırma ve örgütsel yapısını feshetme kararı, bu coğrafyada yaşayan herkes için yeni bir başlangıcın kapısını aralamaktadır. Bu gelişmeyi yalnızca bir örgütün tasfiyesi olarak değil, aynı zamanda adalet, eşitlik ve barış temelinde toplumsal bir dönüşümün mümkün hale gelmesi bakımından tarihsel bir fırsat olarak görüyoruz.

Bu noktada bir kez daha altını çiziyoruz:
Kürt Meselesi’nin çözümü, güvenlik eksenli politikalarla değil; demokratik, şeffaf ve kapsayıcı bir diyalogla mümkün olabilir. Silahların susması, ancak toplumsal adaletin ve eşit yurttaşlığın sağlanmasıyla anlam kazanır. Bu sürecin ilerlemesi için; Kürt halkının ana dil, kültürel haklar, siyasal temsil ve geçmişle yüzleşme taleplerinin karşılık bulması zorunludur.

Devletin, toplumsal barışa giden bu tarihsel fırsatı görmezden gelmeden; hukuki, anayasal ve yapısal düzenlemeleri gecikmeksizin hayata geçirmesi gerektiğini vurguluyoruz. Aynı şekilde, toplumun tüm kesimlerinin bu süreci sahiplenmesi, kutuplaştırıcı ve kriminalize edici söylemlerden uzak durması elzemdir.

Barış; yalnızca silahların susması değil, aynı zamanda hakikatin dile gelmesi, adaletin tesisi ve onurlu bir ortak yaşamın inşasıdır. Bu inançla, Hak İnisiyatifi olarak, sürecin insan hakları, hukukun üstünlüğü ve çoğulcu demokrasinin ilkeleri doğrultusunda ilerlemesi için üzerimize düşen sorumluluğu yerine getirmeye devam edeceğimizi kamuoyuna saygıyla duyururuz

Hiçbir demokratik toplumda, yurttaşlar düşüncelerinden ya da barışçıl eylemlerinden ötürü cezalandırılamaz.

Hak inisiyatifi olarak ilgilileri, hukukun genel prensiplerine, insan haklarına, demokratik süreçlerin düzgün işlemesine ve eleştiri hakkına saygı göstermeye çağırıyor,
gözaltına alınan yurttaşların derhal serbest bırakılmasını talep ediyoruz.
İnsan haklarını ihlal eden hiçbir uygulamanın normalleşmesini asla kabul etmiyoruz.

1.Ders: Toplumsal Yaşam ve İnsan Hakları (03.05.2025  saat 14:00)

İstanbul, Ankara, İzmir ve diğer birçok şehirde gerçekleşen gösterilerde polis, barışçıl toplanma hakkını kullanan yurttaşlara karşı biber gazı, tazyikli su ve fiziksel şiddet içeren müdahalelerde bulunmuştur. Basına ve sosyal medyaya yansıyan görüntülerde, orantısız güç kullanımı sonucu yaralanan protestocular, gözaltına alınan vatandaşlar ve sert müdahaleye maruz kalan gazeteciler açıkça görülmektedir.

Özellikle İstanbul’da Şehzade Camisi önünde çekilen görüntülerde, yedi polisin bir protestocuyu darp ettiği anlar, endişelerimizi daha da artırmaktadır.

Bu bağlamda, yetkililere ve kamuoyuna çağrımızdır:
1. Orantısız Polis Müdahalesine Son Verilmelidir: Kolluk kuvvetleri, anayasayla güvence altına alınan ifade özgürlüğü ve barışçıl toplanma hakkına saygı göstermeli, gereksiz güç kullanımına başvurmamalıdır.
2. Şiddet Olayları Bağımsız Bir Şekilde Soruşturulmalıdır: Son günlerde yaşanan polis şiddetiyle ilgili olarak bağımsız bir soruşturma başlatılmalı, sorumlular adalet önüne çıkarılmalıdır.
3. Hukukun Üstünlüğüne Saygı Gösterilmelidir: Demokratik toplumlarda protesto hakkı, keyfi gözaltılarla ya da baskıcı müdahalelerle engellenemez. Yurttaşların haklarını koruyacak, demokratik değerleri esas alacak bir yaklaşım benimsenmelidir.
4. Gözaltına Alınanların Hukuki Süreçleri Takip Edilmelidir: Protestolarda gözaltına alınan kişilerin hakları ihlal edilmeden, adil bir yargı süreci işletilmeli ve haksız gözaltılara derhal son verilmelidir.

Hak İnisiyatifi Derneği olarak; hukukun üstünlüğünün ve demokratik değerlerin önemini hatırlatarak, Türkiye’de yaşanan hak ihlallerine karşı sessiz kalmayacağımızı, barışçıl protesto hakkını savunmaya devam edeceğimizi kamuoyuna duyuruyoruz